آنگه حق تعالى رد كرد بر منافقان و تحريض مؤمنان بر جهاد تا از مرگ نترسند ، و رغبت نكنند در حيات دنيا ، و گمان نبرند كه براى آن كه به كارزار نروند هميشه خواهند ماندن و مرگ به ايشان نخواهد رسيدن ، گفت : * ( أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ ) * ، هر كجا باشى ( 1 ) مرگ شما را دريابد . * ( وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ) * ، و اگر همه در حصنهاى حصين باشيد ، اين قول قتاده است . عكرمه گفت : في قصور محصّصة ، من الشّيد و هو الجصّ ، ابو عبيده گفت : مزيّنة ، آراسته . قتيبي گفت : مطوّلة ، بلند كرده ، من شاد البناء اذا رفعه و شيّده براى مبالغه را . و مراد به « بروج » حصون و قلاع است ، و گفتند : آيت ردّ است بر آنان كه گفتند از منافقان مجاهدان و شهيدان را : لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا ( 2 ) . . . ، و نيز گفتند : * ( قَدْ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً ) * ( 3 ) . قوله : * ( وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ ) * ، اين در جهودان و منافقان آمد ( 4 ) كه ايشان چون رسول - عليه السّلام - به مدينه آمد ، هر گه ايشان را نكبتى رسيدى و احتياجى و نقصانى ( 5 ) ريع و ميوه بودى ، گفتند ( 6 ) : هذا بشوم هذا الرّجل ، اين از شومى اين مرد است ، و اگر ايشان را خصبى ( 7 ) و راحتى و نفعى و زيادتى بودى ، گفتندى ( 8 ) : * ( هذِه مِنْ عِنْدِ اللَّه ) * ، يعنى اين نعمت از نزديك خداست ( 9 ) . بعضى دگر گفتند : مراد به « حسنه » ظفر و غنيمت است ، و مراد به « سيّئه » قتل و هزيمت ، يعنى كه اگر نه سبب آن بودى كه تو كه محمّدى ما را به كارزار بردى يا فرستادى ، ما را اين نكبت نرسيدى ، و قول اوّل درستتر است . حق تعالى [ 326 - پ ] گفت : جواب ده ايشان را و بگو كه اين همه از رنج و راحت و بيمارى و تن درستى و تنگى و فراخى و خصب و جدب و رخص و غلا - على بعض الوجوه - از قبل خداست -

--> ( 1 ) . تب ، مر : باشيد . ( 2 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 156 . ( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 72 . ( 4 ) . اساس و مت و مجاهدان و شهيدان ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها و فحواى عبارت زايد مىنمايد . ( 5 ) . وز ، تب ، آج ، لب : نقصان . ( 6 ) . تب ، مر : گفتندى . ( 7 ) . اساس ، مت : رخصتى ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . وز : گفتند . ( 9 ) . وز : حق است .